COMPOSITIES


Viele sagen, das, was wir wollen, geht niemals
Auch viele Arbeiter sagen: das geht niemals!

Hanns Eisler schreef composities in vele genres.
Voor het gemak kun je de volgende onderverdeling maken:

1. Toneelmuziek
2. Koormuziek
3. Kamermuziek
4. Pianomuziek
5. Orkestmuziek
6. Strijdliederen
7. Filmmuziek
8. Liederen
9. Kantates

1.TONEELMUZIEK
Zoals bekend werkte Eisler samen met Bertolt Brecht, vanaf het begin van de 30-er jaren van de vorige eeuw. In die tijd speelde zowel de georganiseerde arbeidersstrijd als de opkomst van de fascistische krachten onder Hitler. Brecht beschouwde het theater als een middel om toeschouwers bewust te maken van deze tegenstellingen in de maatschappij. Hij wilde de diskussie aanwakkeren over de juiste taktiek om tot eenheid in de strijd voor het communisme te komen. Drie theater-hoogtepunten in de samenwerking van Brecht en Eisler vanaf 1930 waren: Die Massnahme, Die Mutter en Die Rundköpfe und die Spitzköpfe.

1930: DIE MASSNAHME
Dit is een Lehrstück over de vraag van het juiste revolutionaire handelen. Vier activisten ("agitatoren") worden ter verantwoording geroepen door een commissie van de Communistische Partij. Bij hun activiteiten in China om het communisme te verspreiden waren er allerlei dingen fout gegaan. Dit kwam door onnozel handelen van een jonge "agitator". De Chinezen wilden hem doodden, maar op hun vlucht voor de Chinese politie doodden de andere "agitatoren" zelf hem. Was dit handelen juist of niet? De Partij oordeelde van wel. Het Lehrstück leidde tot heftige diskussies onder de linkse intellektuelen.Men vond het te wreed dat de jongen gedood werd. Maar Brecht benadrukte dat het om een parabel ging die tot nadenken wilde stemmen.

De muziek van Die Massnahme is geschreven voor één zanger (tenor), drie sprekers, gemengd koor en klein ensemble (3 trompetten, 2 hoorns, 2 trombones, slagwerk en piano). Een cd van "Die Massnahme" werd in 2012 uitgegeven door MDR Klassik. Dit betreft de opname van een uitvoering op 3 oktober 1998 in Dresden met de Kammerphilharmonie des Mitteldeutschen Rundfunks en het MDR Rundfunkchor olv Johannes Kalitzke. Er is een interessant boekje bij met de volledige Massnahme-tekst.

Een paar voorbeelden van liederen waarvan een uitvoering misschien via google te vinden is, zijn: "Klug ist nicht, der keine Fehler macht"(citaat van Lenin), "Aendere die Welt, sie braucht es" (spreekt voor zich!) en "Song von Angebot und Nachfrage" (kapitalistisch adagium).


1931: DIE MUTTER

In het theaterstuk Die Mutter stelde Brecht opnieuw het revolutionaire handelen aan de orde, maar in tegenstelling tot Die Massnahme, waarin een jonge "agitator" fout handelde, gaat het in Die Mutter om een positief voorbeeld. Het verhaal speelt in Rusland in 1905 en is gebaseerd op de gelijknamige roman van Maxim Gorki. Brecht laat echter het verhaal doorlopen tot 1917 zodat ook de Russische revolutie er een onderdeel van wordt.
De moeder,Pelageja Wlassova, die de hoofdfiguur van het verhaal is, noemt zichzelf: "weduwe van een arbeider en moeder van een arbeider". In de loop van het stuk verandert zij van een behoudende vrouw in een revolutionaire strijdster. Ze roept de arbeiders op om zich te ontwikkelen, te beginnen met leren lezen, om zo hun situatie beter te begrijpen. Het stuk is een poging van Brecht en Eisler om de arbeiders in Duitsland wakker te schudden en geen vrede te hebben met de erbarmelijke toestand waarin zij en hun familie verkeerden.

Eisler heeft voor de muziek bij Die Mutter vier verschillende versies gemaakt. In 1931 schreef hij voor Die Mutter 9 muzieknummers voor solo, koor en een klein instrumentaal ensemble (trompet, trombone, slagwerk en piano). De première van deze versie vond plaats in januari 1932 in Berlijn in het Komödienhaus am Schiffbauerdamm. Brechts vrouw, Helene Weigel, speelde de rol van Pelageja Wlassova, en Ernst Busch haar zoon Pavel, die in het stuk door de vijanden gedood wordt. Vanaf eind februari 1932 konden er geen voorstellingen meer gegeven worden, de rechtse krachten hadden een hetze gevoerd tegen het stuk dat ze bolsjewistisch noemden.
In 1935 was Eisler naar Amerika gegaan en het lukte hem toen in New York een uitvoering van Die Mutter te organiseren. Hij verving toen het klein ensemble door twee klavieren.
Na de oorlog, in 1949 terug in Wenen, bewerkte hij zijn muziek opnieuw tot de eigenlijke cantate-versie voor mezzosopraan, tenor, koor, sprekers, 2 klavieren en met dertien muzieknummers. Tenslotte werd in Berlijn in 1951 door het Berliner Ensemble nogmaals Die Mutter met zang en instrumentale begeleiding (fluit, klarinet, hoorn, trompet, banjo, pauken, slagwerk, klavier en contrabas) opgevoerd.

Het laatste nummer uit Die Mutter is de Lof van de dialectiek:
Lob der Dialektik:
Wer noch lebt, sage nicht: Niemals.
Das Sichere ist nicht sicher,
So wie es ist, bleibt es nicht.

Denn die Besiegten von heute
sind die Sieger von morgen
und aus "niemals" wird "heute noch"!

Opnames: Een heel mooie uitvoering hoorde ik een paar jaar geleden voor een Belgische t.v. Dirigent was Johan Duijck, pianisten waren Hans Ryckelinck en Hein Boterberg, en de moeder werd gezongen door Mireille Capelle. De zangeres was zeer bewogen; de pianisten: uitstekend! Zie de website van Plankenkoorts. Ik kan hiervan geen dvd vinden.
Er bestaan authentieke opnames van Die Mutter, bij Amazon.de te vinden, met o.a. Mathilde Danegger.



1934: Die Rundköpfe und die Spitzköpfe

In Die Rundköpfe und die Spitzköpfe gaat het over de strijd van de boeren, de pachters, tegen de rijke eigenaren van de grond, de "Pachtherren". De boeren zijn in opstand gekomen want ze hebben haast geen middelen meer van bestaan. De autoriteiten hebben een nieuwe leider gekozen, Angelo Iberin, van wie ze geloven dat hij de rust in het land kan herstellen. De boeren hebben aanvankelijk vertrouwen in Iberin, want hij is een "rondkop" zoals zij (een "Tschuchen") in tegenstelling tot de rijke eigenaren die "spitskoppen" ("Tschichen") hebben. Iberin gebruikt het zogenaamde rassenverschil om de boeren om de tuin te leiden. In werkelijkheid is hij geen vriend van de arme boeren, maar hij verbindt zich met de rijke elite om zo de macht over het land te verkrijgen.
Bekende songs uit Die Rundköpfe und die Spitzköpfe zijn o.a.:

Lied der Nanna: "Meine Herrn mit 17 Jahren" ( Nanna, dochter van een pachter, zingt over haar bestaan als hoertje)

Lied von der belebenden Wirkung des Geldes (gezongen door de omkoopbare rechter)

Die Ballade vom Wasserrad, (gezongen door Nanna, die hoopt dat de onderdrukkers eens ten onder gaan)

"Das Vielleicht-Lied" (gezongen door de "Pachtherren")

De muziek werd door Eisler voltooid tijdens zijn verblijf in Denemarken, waar hij samenwerkte met Brecht, die in Skovbostrand een toevlucht gevonden had.
Eisler heeft in 1958, voor een plaatopname van NOVA (nr 880039), 2 liederen zelf gezongen "Die Ballade vom Wasserrad", en "Lied von der belebenden Wirkung des Geldes". Deze opname is ook te vinden op youtube. Andere interpreten van de liederen zijn: Gisela May, Sonja Kehler, Dagmar Manzel.